Kati

Āpitihanga 2: Ngā Kete Kōrero: Te Anga Whakahoutanga

He Mihi

E ngā mana, e ngā reo, e ngā karangatanga maha – tēnā koutou katoa.

 

Tuatahi rā ka mihi ki a koutou i whakapau kaha nei ki te rangaranga i Ngā Kete Kōrero hei pou tarāwaho mō ngā pukapuka e tautoko ana i ngā mahi whakaora i tō tātou nei reo rangatira i roto i ngā kura.  Nā koutou te mahi nui, nā koutou hoki te tūāpapa i whakatakoto, arā, nā koutou anō hoki te huarahi i para.

 

Ka rua, ka mihi ake ki Te Rōpū o Huia, nā koutou te mahi nui ki te āta wewete, ki te āta rangahau i Ngā Kete Kōrero kia whanake ake, kia whakaputaina he rautaki kia āta wānanga, kia āta whakatau i ngā taumata o tēnā tuhinga, o tēnā tuhinga.

 

Otirā, nō te tau nei mātou kua kōtuituia katoatia ngā mahi nō ērā wā kia puta ake a Ngā Kete Kōrero i tōna whānuitanga, i tōna hōhonutanga hei tuituinga whakaniko mō tātou katoa.Nō reira, ki a koutou katoa, otirā ki ngā kaiako e whakapau kaha nei ki te hāpai i tō tātou nei reo rangatira, tēnā koutou, tēnā koutou, tēnā anō tātou katoa.

He Whakamāramatanga o Te Anga Whakahoutanga

Ko tā te Anga he whakaraupapa i ngā pukapuka e tautoko ai i ngā ākonga e ako ana mā te reo Māori mai i ngā tuhinga māmā tae noa atu ki ngā tuhinga uaua.

 

I tēnei whakahoutanga, kua whakawhānuitia ngā taumata mai i te tēkau mā tahi ki te rua tekau, ā, kua āpitihia he kete whakawhitiwhiti. Ko te pūtake o ngā kete whakawhitiwhiti hou ko te ārahi i te kaiako kia hāngai pū rawa ngā taumata whakaako ki ngā taumata ako o ngā ākonga, nā konā e āhei ai te kaiako ki te kapo i ngā taipitopito ako o tēnā ākonga, o tēnā ākonga kia tika tana kauneke haere i te poutama pānui.

 

Kua tāngia he tohu hou, e mau tonu nei i te ia o ngā tohu o mua mō ngā Kete Harakeke tae noa ki te Kete Muka (Ko Miro kē i te anga ō mua). Kua whakatauritehia ngā taumata pānui ki tō te ako i te raranga arā, ka tīmata te tauira kairaranga i te harakeke, whanake ake, whanake ake, ka whiri i te kiekie, i te pīngao, i te muka anō hoki, nā wai rā ka ringa rehe.  Kāore i tua atu i te kete muka otirā he tino taonga. Me he mātanga whatu muka koe he tino pūkenga ōu, he mātauranga anō tōu kia kōtuituia kātoatia ngā miro hei kete.  Kua whakatauritehia ngā miro ki ngā rautaki reo matatini kei taumata kē, kia āhei ai ngā ākonga ki te whai māramatanga i tā rātou i pānui ai. He pērā anō te whiri o te ākonga i ōna mōhiohio reo matatini hei whāriki, hei tūāpapa kia piki ai ia i te poutama pānui.

 

Ngā tohu hou:

Ngā tohu kete whakawhitiwhiti:

Ko ngā tae e hāngai ana ki nga kete whānui:

Kei te Kete Muka ngā tuhinga i tua atu i te Kete Pīngao O.Kete Muka. Heoi anō, kāore anō kia whakarōpūtia ngā tuhinga Kete Muka ki ōna kete whānui, ki ōna kete whakawhitiwhiti hoki.

Ngā Tuhinga Tauaromahi

Kua tautohua kia toru ngā tuhinga tauaromahi mō ia o Ngā Kete Kōrero (Tirohia te ripanga 1). Ko ngā tuhinga kua kōwhiria e whakatauira ana i ngā āhuatanga o ngā tuhinga whai kounga. Kia tohua tētahi tuhinga hei tauaromahi e tika ana kia whakaatuhia kia toru neke atu rānei ngā paearu nei:

  • E aro ana ki te ao o te tamaiti
  • He kaupapa Māori tō te tuhinga
  • Ka whakahihiko, ka whakahirahira, ā, ka whakarekareka i te ākonga
  • Ka tautoko i te ako i te reo Māori (āheinga reo, puna reo, rautaki reo)
  • Ka mārama te pūtake o te tuhinga kia rangarangahia whānuitia ki marau kē, otirā ki te taha tuhi, ki te reo ā-waha hoki (He whakamāramatanga kei te ripanga 2)

He pitopito kōrero mō te Kete Harakeke A (KHa) me te Kete Harakeke A.Harakeke E (KHa.e)

Ko ngā tauira whai kounga o ngā taumata KHa me te KHa.e e whakaatu ana i te whānuitanga o ngā momo tuhinga kia whakahihiri i ngā whakaaro me te wairua o ngā ākonga ki te pānui (Tirohia te ripanga 1 i raro iho nei). E hāngai ana ngā tuhinga KHa me te KHa.e ki ngā ākonga kātahi anō ka tīmata ki te ako i te reo Māori i te kura arā, i tana tau tuatahi. Kia piki te ākonga ki te KHe e tohu ana kua tae ki te wā kia whakaakona te pānui mā te pānui arahanga.

 

Mā te taumata o te reo Māori me ōna mōhiohio reo matatini e tohu i te roa, i te poto rānei o te wā akoako ā te ākonga ki tētahi taumata, ki tētahi taumata.

He pitopito kōrero mō ngā Kete Harakeke E (KHe) ki te Kete Muka (KM)

Ko ngā tuhinga tauaromahi o ngā Kete Harakeke E ki te Kete Muka e whakatauira ana i ngā tuhinga whai kounga o ia taumata e tautoko ai i te whakaako i te pānui mā te whakapoutama. Ko ngā kete e tohu ana i te taumata o te tuhinga hei whakamahinga mā te pānui arahanga.  Mā te taumata o te tuhinga e āhei ai te ākonga ki te whakawai, ki te whakawhanake, ki te whakahiato i ngā pūkenga me ngā mōhiohio reo matatini. Mā te tika o te whakahāngai ki ngā taumata whakaako ā tēnā ākonga, ā tēnā ākonga e taea ai e rātou te whakamahi i ō rātou pūkenga kia pūrangiaho ai te pānuitanga.

Ngā Rauemi hei Tautoko

He whakamahinga kē o ngā tuhinga Ngā Kete Kōrero

Mā te kaiako anō e āta whiriwhiri ina e whai painga ana te tuhinga mō te pānui ngātahi, mō te pānui takitahi rānei. Waihoki, ko ngā tuhinga kei tua o te taumata whakaako/taumata pānui arahanga o te ākonga e taea ana te whakamahi ei tuhinga pānui ngātahi. Huri hāngai anō hoki, ko ngā tuhinga kei raro iho i te taumata whakaako/taumata pānui arahanga o te ākonga e taea ana te whakamahi hei tuhinga pānui takitahi.

 

Ahakoa te momo marautanga e arotahingia ana, arā anō te whakamahinga whānuitia o ngā tuhinga Ngā Kete Kōrero hei rauemi whakapiki mōhiohio, whakahihiko hinengaro ki te ako i te reo ā-waha me te tuhituhi.

 

Ripanga 1 Ngā Tuhinga Tauaromahi Ngā Kete Kōrero          

Ngā Taumata Kete Kōrero

Tohu Poto

Taumata: TMOA

Ngā Tuhinga e Whakatauira ana i ngā Taumata

Te Momo Tuhinga

 

Kete Harakeke A

  

KHa

KHa.e

1 He Pīpī

Aa Arapureta (Kohinga Pīpī)

Ara Pānui (Kohinga Pīpī)

Tōku Manawa  (Puka kupukore)

Te Māra Kai a Koro (Puka kupukore)

Hōhepa Te Pūru (Puka rahi)

Te Taniwhā Me Te Poraka (Puka rahi)

Te Tuatara Māngere (Tuhinga takitahi)

Kei Hea Te Tuna (Rotarota/Waiata)

Kāore he pānga

Kāore he pānga

Tūhono  

Taki

Whakangahau

Whakangahau

Whakangahau

Whakangahau

Tauira: Tuhinga Arapū

Tauira: Puka Kupukore

Tauira: Puka Rahi mō te Pānui Ngātahi

 

 

 

 

 

 

 

Tauira: Tuhinga Takitahi mō te Pānui/ Pānui Ngātahi

Tauira: Ngā Rotarota/Waiata mō te Pānui ā-Tira

   

 

Ngā Taumata Kete Kōrero

Tohu Poto

Taumata: TMOA

Ngā Tuhinga e Whakatauira ana i ngā Taumata

Te Momo Tuhinga

 

Kete Harakeke E

KHe

1 He Kaha

He Pōtae

Te Rā Kura

Kānga Papā  

Whakaahua

Taki

Taki/Tohutohu

Kete Harakeke E.

Kete Harakeke I

 

KHe. i

He Mamae

Taku Teina Mōhio

Ko Au Tēnei

Taki

Whakaahua

Tūhono

Kete Harakeke I

KHi

1 He Kaha Ake

Rite Tonu

I te Pō

Te Mahi Tōhi

Whakaahua

Whakaahua

Tohutohu

Kete Harakeke I.

Kete Kiekie A

KHi.KKa

 

Ehara!

Ngā Ringawera

Te Awhiawhi

Nāku

Whakaahua

Whakaahua

Taki

Taki

Kete Kiekie A

KKa

1 He Pakari

Taku Tātaitai

Mā Wai?

Te Pāoro

Whakaahua

Taki

Whakangahau

Kete Kiekie A.

Kiekie E

KKa. e

Te Whakataetae Waka Ama 

Pāpā, He Aha Tēnā?  

Hana Koko

Ngā Mahi Rēhia

Taki

Taki

Taki

Whakaahua

Kete Kiekie E

KKe

1 He Pakari - 2

Ko Te Wā Moe

Kia Mōhio ai Ahau

Me Pēhea Ahau?

Paki

Taki

Paki

Kete Kiekie E.

Kiekie I

KKe. i

Ngā Mahi o te Rāhoroi

Tā Mātou Haere ki Poneke

Paru Kukū

Te Mahi Aihikirīmi

Taki

Taki

Whiti Whakangahau

Tohutohu

Kete Kiekie I

KKi

2

Te Rou Mamao

Māku te Mahi

Nō Whea Ahau?

Paki

Whakaari Whakangahau

Tūhono

Kete Kiekie I.

Kete Pīngao A

KKi.KPa

Engari, Mō te Aha?

Taku Reme

He Rangi Pai mō te Māngoingoi

Taki

Taki

Paki

Kete Pīngao A

 

KPa

2 - 3

I Aua Wā Hoki

Te Waea Pūkoro

Weiho mā te Tūrehu hei Utu

Whakaahua

Taki

Paki Whakangahau

Kete Pīngao A.

Pīngao E

KPa.e

Tōku Koroua Hīanga

Te Kiwi

Kānga Kōpiro

Taki whakangahau

Whakaahua

Whakaahua/Tohutohu

Kete Pīngao E

KPe

3

I Roto i Tōku Wharenui

Kohokoho

Kia Piri Mai

Tuhinga Tūhono

Whakaahua/Taki

Paki Whakangahau

Kete Pīngao E.

Pīngao I

KPe.i

Engari koe, Karukaru  

Te Tōtara Rangatira

Ko Tiwha

Taki/Whakaahua

Whakaahua

Taki Whakaahua

Kete Pīngao I

KPi

3 - 4

He Mana tō te Hau

Ākuanei Koe i a Au

Te Whakakai Ramarama

Whakaahua

Paki Whakangahau

Whakaahua

 

Kete Pīngao I.

Pīngao O

KPi.o

Te Tākaro Kaipara

Ā Te Wā

Ko Hinemoa rāua ko Tūtānekai

He Kohikohinga 58

Taki

Paki Whakangahau

Paki Whakangahau

Kete Pīngao O

KPo

4

He Pai te Mahi Tahi

Ka Piki a Tāwhaki ki te Rangi

Te Tangi a Hinepūtehue

He Kohikohinga 58, wh. 4-8

Whakangahau

Paki Whakamārama

Pūrākau Whakamārama

 

Kete Pīngao O.

Kete Muka

KPo.KM

Te Pō Whakangahau

Te Tautoko 71, wh 12-17

Taniwha Te Tautoko 73, wh 2-8

Ki Ō Rahi Te Tautoko 70, wh 18 - 23

Whakaari Whakangahau

 

Paki Whakamārama

Paki Whakamārama

Kete Muka A

 

 

 

KMa

 4- 5

Te Pī Miere

He Rotarota Poroporoaki ki a Hirini Melbourne,

He Kohikohinga 59

Takenga Pūtaiao

Mihi/Poroporoaki

Ripanga 2: Whakaahuaranga: He Kura Tuhituhi

 

He Tuhinga Taki

He Tuhinga Tohutohu

He Tuhinga Whakaahua

 

He Tuhinga Takenga Pūtaiao

He Tuhinga Tautohe

 

 

 

         

Te Pūtake

 

He whakatakoto, he whakaraupapa i tētahi mahi kua oti kē te mahi.

 

He tohu atu ki te kaipānui me pēhea te mahi i tētahi mahi. Ko te mea nui ka taea e tētahi atu te whai i ngā tohutohu.

 

He whakaahua i te āhua, i ngā mahi me ngā āhuatanga o tētahi tangata, o tētahi kararehe, o tētahi atu mea rānei.

 

He whakamārama mai i te tirohanga a te kaipūtaiao, mā te whakautu pātai rangahau, i tētahi tū āhuatanga o te taiao, i tētahi tū āhuatanga rānei nā te mahi a te tangata i puta ai.

He tautohe, he whakawhere i te kaipānui kia kite ia i tāu ake tirohanga mō tētahi take. Ko te hiahia kia whakaae te kaipānui ki tāu tirohanga.

 

 

Ngā Momo Tuhinga

Te taki whaiaro

Te taki whānui

Te taki pohewa tuku iho

 

Te tohutohu mō te mahi i tētahi mahi

Te tohutohu mō te tākaro kēmu

Te tohutohu mō te haere ki tētahi wāhi

 

 

Te whakaahua whaiaro

Te whakaahua whānui

Te takenga pūtaiao

Te tautohe whaiaro

Te tautohe whānui

Ripanga 3: He Manu Taketake

 

He Tuhinga Tūhono

 

He Tuhinga Mihi

 

 

He Tuhinga Pānui

 

He Tuhinga Whakangahau

 

He Tuhinga Paki Whakamārama

 

He Tuhinga Pūrākau Whakamārama

Te Pūtake

 

He whakaatu i ngā hononga o te kaituhi ki ōna tīpuna, ki tōna tūrangawaewae, ki tōna whenua, ki tōna waka rānei.

 

He tūhono, he whakaoho, he mihi, he whakamihi, he whakanui hoki i ngā āhuatanga o te tangata, o te taiao rānei.

 

 

He tono atu ki tētahi, ki ētahi rānei, kia haere mai ki tētahi kaupapa whakaharahara.

 

 

He whakahiki, he whakaoho i te ngākau, te hinengaro, te tinana me te wairua o te tangata.

 

 

He whakamārama i tētahi āhuatanga o te taiao.

 

 

He whakamārama i te takenga mai o ngā āhuatanga o te ao me te hua o aua āhuatanga ki te tangata.

 

 

Ngā Momo Tuhinga T

Te whakapapa

Te pepeha

Te paki tūhono

 

Te mihi ki te taiao

Te mihi ki te hunga mate

Te mihi ki te hunga ora

 

Te pānui

 

Te paki whakangahau

Te whakaari whakangahau

Te whiti whakangahau

 

Te paki whakamārama tuku iho

Te paki whakamārama pohewa

 

Te pūrākau whakamārama

 

Ripanga 4: Te Anga Whakahoutanga: Ngā Kete Kōrero Hei Tautoko I Ngā Kaituhi Me Ngā Kaiwhakaputa Ki Te Whakataumata I Ngā Tuhinga.

He aratohu ngā kōrero kei te ripanga 4 hei ārahi i te kaituhi ki te whakaputa tuhinga ehara i te mea me noho pūmau ki ēnei aratohu. 

Taumata

 

Ngā mokamoka ā-karu

 

Te Rahinga o te Tuhi me ngā Āputa

 

Te tatau o ngā kupu me te whakanoho i te whārangi

 

Ngā Horopaki, ngā Ariā me ngā Aroro

 

Te Puna Kupu me te Hanga Rerenga

 

Harakeke A

Harakeke A.E

Ngā Tuhinga Arapū :

E mārama ana ki te ākonga te hononga o te pikitia/whakaahua ki te pū e arotahingia ana

Ngā Puka Kupukore:

E āta tautoko ana ngā pikitia/whakaahua i te ākonga kia whakaputa whakaaro ki te kaupapa

Ngā Puka Rahi me ngā Tuhinga Takitahi:

E āta tautoko ana ngā pikitia/whakaahua/hoahoa i te ākonga kia matapae, kia aroturuki, kia whakaū māramatanga

 

Ngā Rotarota /Ngā Waiata

E kīnaki ana ngā pikitia/whakaahua i te kaupapa.

 

Tuhinga Arapū

Te rahinga tuhi: 24+

 

Puka Kupukore

Kāore he pānga

 

Puka Rahi:

Te rahinga tuhi: 48+

 

Tuhinga Takitahi

Kāore he pānga

 

Ngā Rotarota me Ngā Waiata

Te rahinga tuhi: 48+

 

 

 

Tuhinga Arapū: 

  • Rite tonu te whakanoho o te tuhi ki ia whārangi
  • He rerekē pea te tatauranga o ngā whārangi
  • E 50 heke iho ngā kupu

 

Puka Kupukore

Kāore he pānga

 

Ngā Puka Rahi me ngā Tuhinga Takitahi

  • Kua tāngia ngā tuhinga ki te taha runga, ki te taha raro rānei o te whārangi
  • He rerekē pea te tatauranga o ngā whārangi   
  • He rerekē te tatauranga o ngā kupu tuhinga

 

Ngā Rotarota me Ngā Waiata:

●      Kua tāngia ngā tuhinga matua ki te taha mauī, ki waenganui rānei

Tuhinga Arapū:

He māmā, he mārama te horopaki, ka mutu he kaupapa e taunga ana ki te ākonga.

Puka Kupukore:

Kotahi noa te kaupapa e hāngai ana ki te pakeke, ki ngā hiahia hoki o te ākonga   

Ngā Puka Rahi me ngā Tuhinga Takitahi

He horopaki whakaihiihi hei whakahihiko, hei whakaweawe i te ākonga

Ngā Rotarota me Ngā Waiata

  • He horopaki whakaihiihi hei whakahihiko, hei whakaweawe i te ākonga
  • He reo rotarota, he reo huarite tō ētahi o ngā tuhinga
  • Kāore e kore he mahi ā-ringa kia tautoko atu

Tuhinga Arapū:

He kupu, he kīanga ingoa poto, he kīanga mahi poto rānei ngā tuhinga

 

Puka Kupukore:

Kāore he pānga

 

Ngā Puka Rahi me ngā Tuhinga Takitahi:

  • Kua tāruaruatia ngā hanga rerenga kia māmā te whai a te ākonga, ā, he torutoru ngā kupu tauhou
  • Ka whai pānga ngā tuhinga kei tua i ngā taumata whakaako ā ngā ākonga
  • He reo rotarota, he reo huarite tō ētahi o ngā tuhinga

 

Ngā Rotarota me Ngā Waiata:

  • Ka whai pānga ngā tuhinga kei tua i ngā taumata whakaako ā ngā ākonga
  • He reo rotarota, he reo huarite tō ētahi o ngā tuhinga

Taumata

Ngā Mokamoka ā- Karu

Te Rahinga o te Tuhi me ngā Āputa

Te Tatau o ngā Kupu me te Whakanoho i te whārangi

Ngā Horopaki, ngā Ariā me ngā Aroro

Te Puna Kupu me te Hanga Rerenga

Harakeke

 

E āta tautoko ana ngā pikitia/whakaahua/hoahoa i te ākonga kia:

  • whai māramatanga
  • matapae me te whakaū māramatanga mō ngā kupu hou
  • Kua āta whakatakotohia, kua raupapahia te tānga kupu kia rerekē ai i ngā whakaahua/pikitia/
  • hoahoa
  • Te rahinga tuhi: 20
  • He whānui ngā āputa
  • Kotahi noa te rerenga i ia whārangi.
  • Kua tāngia ngā tuhinga ki te taha runga, ki te taha raro rānei o te whārangi 
  • E 20 – 100 ngā kupu tuhinga
  • E 8 heke iho ngā whārangi whai tuhinga
  • Kotahi noa, e rua rānei ngā kaupapa e taunga ana ki te ākonga
  • He rerenga māmā kua tāruaruatia kia mārama te whai atu ā te ākonga, arā, he torutoru ngā kupu tauhou
  • Ko te reo o te tuhinga he kīanga ingoa poto (He kurī), he kīanga mahi poto (Kei te oma ia), he kīanga tūāhua poto (He ngata iti tēnā),  he kīanga tūwāhi poto rānei (Kei runga te manu i te rākau

Kiekie

E tautoko ana ngā pikitia/whakaahua/hoahoa i te ākonga  kia:

  • whai māramatanga
  • matapae me te whakaū māramatanga mō ngā kupu hou

 

 

  • Te rahinga tuhi: 18

 

  • E 5 heke iho ngā rārangi tuhinga o ia whārangi
  • Kua tāngia ngā tuhinga ki te taha raro o te whārangi heoi, tērā pea kei waenganui, kei te taha mauī rānei  
  • E 250 heke iho ngā kupu tuhinga  
  • 12 heke iho ngā whārangi whai tuhinga

 

  • He tauhou, he taunga rānei ngā horopaki o ngā raupapatanga mahi mātāmua me ngā raupapatanga mahi tautoko

 

  • He rerekē pea ngā tīmatanga rerenga kōrero, ngā hanga rerenga, ā, ka kitea te reo hāngū heoi kua tāruaruatia tonutia ētahi āhuatanga reo
  • He maha ake ngā kupu tauhou me ngā kupu e hāngai ana ki te horopaki

(Ko ngā tūingoa me ngā tūoti)

  • Arā noa ngā tīwhiri o te horopaki hei tautoko i te ākonga kia mārama ai te tikanga o te reo peha i te tuhinga

Pīngao

  • I te whānuitanga o ngā tuhinga tēnā pea e tautoko ana ngā pikitia/whakaahua/hoahoa i te ākonga kia whai māramatanga, hāunga anō ngā tuhinga e whai ana i ngā hoahoa whāiti me ngā whakaahua hei tautoko i ngā whakaaro tāwhiwhi me ngā ariā waitara

 

  • Te rahinga tuhi: 12-16

 

  • He rerekē pea te takoto o ngā tuhinga ki te whārangi/ ki te katoa rānei o ngā whārangi
  • E 400 heke iho ngā kupu
  • E 20 ngā whārangi whai tuhinga (Hāunga anō i ngā pukapuka pakimaero, i ngā puka pito kōrero)
  • He uaua, he matatini ētahi o ngā horopaki, ngā raupapatanga mahi mātāmua me ngā raupapatanga mahi tautoko
  • He uaua ka kite i ngā hononga o ngā ariā o te tuhinga, heoi mā te arohaehae, mā te ārohi ka whai māramatanga
  • He whānui, he huhua ngā kupu e hāngai ana ki te horopaki me ngā kupu tauhou
  • He torutoru noa iho ngā tīwhiri e hāngai ana ki te horopaki nā reira mā te hīkaro, mā te mahi hirikapo e mārama ai te reo peha

 

Muka

  • Tēnā pea e tautoko ana ngā pikitia/whakaahua/hoahoa i te ākonga kia whai māramatanga hāunga anō ngā tuhinga e whai ana i ngā hoahoa whāiti me ngā whakaahua hei tautoko i ngā whakaaro tāwhiwhi me ngā ariā waitara
  • Te rahinga tuhi: 10-14

 

  • He rerekē te nui, te roa hoki o ngā tuhinga, tērā pea e 400 neke atu rānei ngā kupu i ētahi tuhinga

 

  • Kāore e kore he huhua, he matatini ngā horopaki, ngā raupapatanga mātāmua, me ngā raupapatanga mahi tautoko

 

  • He whānui rawa, he huhua ngā kupu e hāngai ana ki te horopaki me ngā kupu tauhou
  • He whānui ngā rerenga māmā me ngā rerenga matatini, ā, he reo ihiihi, he reo peha tō te tuhinga nā reira mā te te mahi hirikapo, mā te hīkaro e mārama ai

He Rārangi Kupu Wetewete

Kīanga tūingoa

 

Ko au.

Ko au tēnei.

Ko taku maunga tēnei.

He keke.

He kaipatu ahi ahau.

Anei nga kākahu tika mō te kauhoe.

“Āe, e tama, anei taku pene rākau,” te kī a Pāpā.

Kīanga āhua

 

He mamae tōna waewae.

He kurī pango.

He tino pai taku Pāpā ki ahau.

Kīanga mahi

Reremahi māmā

 

 

Reremahi

 

 

 

Rerehāngū

 

 

Reremahi whakataurite

 

Rerenga mārō

Kei te kata ia.

E peita ana ia.

 

Nāku i tango.

Nāna i poke ngā parāoa rēwana hei kai mā ngā manuwhiri.

 

Māku ngā kumara e horoi, e Kui.

 

Ka mihia ia e tōna koroua.

Ka taea e Pāpā te hanga pōtae.

 

I hikoi ahau pēnei i te arewhana.

 

Titiro ki ngā ngeru, kei te mitimiti rāua.

Whakahau/Tohutohu

 

Piki ake, heke iho.

Kia tupato heihei.

Kuhuna he karapu.

Tīkina, e Kanu

Me pēnei te pani parāoa. Kei nui rawa te pata, ka kore koe e kai.

 Kīanga tūwāhi

 

E rua ngā manu i runga i te rakau.

Kei muri te taniwha i te toka.

Pātai māmā, whakautu māmā

 

“He aha tēnei, Nan?”

“He pūrerehua, e Moko.”

Rerenga matatini

 

 

 

 

Harikoa ana taku ngākau i te mea kua tae mai tōku koroua ki te whakanui i

tōku rā whakahirahira.

He tinana nui tō te pī tāmumu engari he iti noa ōna parirau.

“Ko te wā moe”, te kī a Māmā, engari kāore a Awanui i te rongo.

Whakakāoretanga

 

Oho mai a Hinemāia i te ata me te whakaaro,

“Kīhai ōku ringa i tēnei ata.”

Kāore e taea e au te rere pēnā i te manu.

Kupu Māori Kupu Pākehā
Ariā waitara Abstract ideas      
Aroro

Concept

Hoahoa whāiti Specific diagrams
Hoahoa

Design

Kete matawaenga

Tentitive level

Kete whakawhitiwhiti Transitional level  
Kete whānui Primary level   
Kupu ā-horopaki  Content specific
Kupu tauhou

Interest/novel words

Kupu tuhinga Running words
Mahi hirikapo Deduce 
Mōhiohio ā-kaupapa Semantics
Mokamoka ā-karu Visual links
Pakimaero Chapter book       
Puka kupukore Textless books
Puka pito kōrero

Themed journal

Rārangi tuhinga Lines of text
Raupapatanga mahi mātāmua

Plot

Raupapatanga mahi tautoko

Subplot

Reo ihiihi

Sophisticated language

Reo Peha

Figurative language

 Takinga tuhinga

Dictation

 Tānga   Print
 Tuhinga tauaromahi  Exemplar text 
 Wetekupu  Decode
Whakaaro tāwhiwhi Complex ideas
Whārangi whai tuhinga Pages with text

He aratohu hei whakataumata I ngā tuhinga ki Te Anga Whakahoutanga: Ngā Kete Kōrero

He aratohu ēnei mā ngā kaitā tuhinga me ngā kaituhi o ngā puka hou ki te reo Māori. Ka whai pānga hoki ki te hunga whakataumata tuhinga me ngā kaiako e whakataumata ana i ngā pukapuka kei tua i te anga.

MAHI TUATAHI: Āta pānuihia te tuhinga

ka whakamahi anō ai i  Te Anga Whakahoutanga (Ripanga 4) kia whakatauria tētahi kete whānui arā, Kete Harakeke, Kiekie, Pīngao, Muka rānei.

Ko ngā tuhinga i tua atu i te Kete Pīngao O.Kete Muka A ka whakatauira ki te Kete Muka.

MAHI TUARUA:  Āta tirohia ngā paearu

i Te Anga Whakahoutanga (Ripanga 4) kia tautoko, kia whakarerekē rānei i tāu i whakatau tuatahi ai  (Harakeke, Kiekie, Pīngao, Muka).

 

MAHI TUATORU: Tirohia ngā tuhinga tauaromahi

e hāngai ana ki ngā Kete Whānui kua whakatauhia i runga ake nei. Whakatauritehia te tuhinga ki ngā tuhinga tauaromahi ka whakatau ai i tētahi kete matawaenga.

Mā te whakarōpū i ngā tuhinga tauaromahi ki ngā taumata whānui me ngā taumata whakawhitiwhiti e mārama ai te whakataunga.

Kete Whānui (KHa, KHe, KHi, KKa, KKe, KKi, KPa, KPe, KPi, KPo, KMa)

Kete Whakawhitiwhiti (KHa.e, KHe.i,  KHi.KKa, KKa.e, KKe.i, KKi.KPa, KPa.e, KPe.i, KPi.o, KPo.KMa)

MAHI TUAWHĀ: Whakatauriteritehia tō whakataunga

 

mā te wānanga tahi ki ngā hoa mahi ki ngā ākonga hoki, ā, whakatauhia, whakarerekehia rānei e ai ki ngā kōrero i whakapuakina.

Ngā aratohu kia kōwhiri i tētahi tuhinga aromatawai

Kete Harakeke

KHa, KHa.e

Kōwhiritia ngā tuhinga e taunga ana ki ngā ākonga:

Ngā puka kupukore, tuhinga māmā. Kia nui kē ngā kupu waiwai i ngā kupu ā-kaupapa, i ngā kupu tauhou rānei.

 

He tuhinga takinga:

Mā ngā ākonga te rerenga kōrero e whakapuaki hei pānuitanga mā te whakamahi i ngā momo:

  • puka kupukore
  • wheako whaiaro
  • tāruaruatanga hanga rerenga (Mai i ngā puka rahi me ngā tuhinga takitahi)

Mā te kaiako te rerenga e āta tuhi kia whānui ngā āputa kia māmā ai te hono i te kupu ā-waha ki te kupu ā-tuhi.  Mā te tuhi kia rua ngā rārangi tuhinga e āhei ana te ākonga ki te whakatauira i tōna mōhio ki te pānui mai i te taha mauī ki te taha matau me te hoki whakararo.

 

Ngā āhuatanga o te kaipānui kei te Kete Harakeke A me te Harakeke A.E.

 

Ko tā te ākonga:

kei ēnei kete whāiti, kete whakawhitiwhiti hoki ko te whakaatu i ngā whanonga ‘anō nei he kaipānui ia’ pēnei me te tirotiro haere i ngā whārangi, te huri i ia whārangi o te tuhinga me te kōrerorero i ngā kaupapa o te tuhinga.  He kaha ki te whakamahi i ōna ake mōhiotanga, i ōna ake maharatanga me ngā pikitia hei āwhina i tana māramatanga i a ia e taki toro ana ki ngā tuhinga kua mōhiotia kētia. E kore pea e taea te hono i te kupu ā-waha ki te kupu ā-tuhi.

 

Ngā mōhiotanga mātāmua o te ākonga:

  • Ka tohua te tīmatatanga o te rerenga
  • Ka pānui mai i te taha mauī ki te taha matau
  • Ka pānui mai i te taha mauī ki te taha matau me te hoki whakararo ki te taha mauī
  • Ka hono i ētahi kupu ā-waha ki ētahi kupu ā-tuhi
  • Ka āhukahuka i ētahi kupu waiwai
  • Ka whakaputa i tētahi kupu whai tikanga ki te horopaki, ahakoa he rerekē ki te kupu ā-tuhi
  • Ka ngana ki te pānui i ngā kupu tauhou

KHe, KHe.i, KHi, KHi.KKa

Ngā āhuatanga o te kaipānui kei te Kete Harakeke E+.

 

Ko tā te ākonga:

Kei ēnei kete ko te whakamahi i ōna ake maharatanga ki ngā tūmomo tuhinga e mōhiotia ana me te whanaketanga o tōna mōhio ki ngā oro o ngā pū hei tūhono i ētahi kupu kōrero ki ētahi kupu kua tuhia. Ko tōna aronga matua ko te whai i te nako o te kōrero hāunga anō te pānui i ia kupu, ia kupu. Ka pānui ka mārama hoki te ākonga ki te tikanga o te tuhinga mā te toro ki ōna ake mōhiotanga, ki tōna ake puna kupu me ngā pikitia.

 

Kōwhiria tētahi tuhinga, tukuna rānei mā te ākonga kē e tohu. Heoi anō me whai tuhinga kua kitea kētia ā-pānui arahanga.

 

He māmā te hanga me ngā kaupapa o ngā tuhinga, ā, kua tāruaruatia te reo me te hanga o ngā rerenga kōrero.  Kei te uru mai ētahi kupu ā-kaupapa, heoi anō kia kotahi noa iho te kupu ā-kaupapa ki ia rima kupu auau te puta.

 

Ngā mōhiotanga mātāmua o te ākonga:

  • Ka honohono i te kupu ā-waha me tōna āhua ā-tuhi i ētahi wā
  • Ka whakaputa i tētahi kupu whai tikanga ki te horopaki, ahakoa he rerekē ki te kupu ā-tuhi

(mōhiohio ā-kaupapa)

  • Ka whai māramatanga mai i ngā pikitia hei whakaū, hei whakatau rānei i tāna i whakaaro ai (mōhiohio ā-kaupapa)
  • Ka whakamahi i ōna mōhiohio ki te arapū me ngā oro kia ngana ki te pānui i ngā kupu tauhou (ā-kitenga)
  • Ka ngana ki te whakatika i ētahi o āna hapa
  • Ka whakamahi i ōna pūkenga reo ā-waha ki te kōrero mō ōna wheako whaiaro e hāngai ana ki ngā kaupapa kua whakapuakina

Kete Kiekie

KKa, KKa.KKe, KKe, KKe.KKi, KKi, KKi.KPa

Ngā āhuatanga o te kaipānui kei te Kete Kiekie.

 

Ko tā te ākonga:

kei ēnei kete ko te āhukahuka i ētahi kupu e rangona kahatia ana me te whakamahi hoki i ētahi rautaki e mārama ai te tuhinga. He āta pānui tana tino mahi me te aro nui hoki ki ia kupu me te āta tātaku i ngā oro o ia kupu te rautaki matua e tautohu ai ia i te kupu.

 

Kōwhiria tētahi tuhinga, tukuna rānei mā te ākonga kē e tohu. Heoi anō me whai tuhinga kua kitea kētia ā-pānui arahanga.

 

Kua tāruaruatia te nuinga o ngā kupu tuhi me te hanga o ngā rerenga kōrero.  Kia kotahi, kia rua rānei ngā rerenga kōrero kei ia whārangi, ā, kia rima, heke iho rānei ngā rārangi kōrero. Kei te whakamahi i ngā kupu ā-kaupapa, heoi anō kia kotahi noa iho te kupu ā-kaupapa ki ia rima kupu auau te puta.  Ko ngā pukapuka whai painga mō te aromatawai i ēnei kete ko ēra e whai ana kia 100-150 ngā kupu ā-tuhi, ka mutu ko ēra pukapuka ka kapingia katoatia te mahi i tētahi wā poto. 

 

Ngā mōhiotanga mātāmua o te ākonga:

  • Ka honohono i te kupu ā-waha me tōna āhua ā-tuhi i ngā wā katoa
  • Ka whakaputa i tētahi kupu whai tikanga ki te horopaki, arā he āhua rite ki te kupu ā-tuhi (hei tauira: he rite ētahi o ngā pū i te tīmatatanga/te puku/te mutunga o te kupu), ka tika tonu rānei te takotoranga Māori ka hapa ana
  • Ka whai māramatanga mai i ngā pikitia hei whakaū, hei whakatau rānei i tāna i whakaaro ai ina kitea ai tētahi kupu/kīanga tauhou (mōhiohio ā-kaupapa)
  • Ka whakamahi i ōna mōhiohio ki te arapū me ngā oro kia ngana ki te pānui i ngā kupu tauhou (ā-kitenga)
  • Ka ngana ki te whakatika i ētahi o ana hapa
  • Ka whakamahi i ōna pūkenga reo ā-waha ki te kōrero mō ōna wheako whaiaro e hāngai ana ki ngā kaupapa kua whakapuakina
  • Ka whakamahi i ōna mōhiohio ki te arapū me ngā oro ki te wetekupu i ngā kupu tauhou
  • (ā-kitenga)
  • Ka mōhio ina hapa ai, ā, ka ngana ki te whakatika

Kete Pīngao

KPa, KPa.KPe, KPe, KPe.KPi, KPi, KPi.KPo, KPo, KPo.KMa

Ngā āhuatanga o te kaipānui kei te Kete Pīngao.

 

Ko tā te ākonga:

kei ēnei kete e matatau ana ki te wetekupu ahakoa kupu waiwai, kupu tauhou, kupu ā-kaupapa rānei. Ka whai whakaaro te ākonga ki te whakamahi me te kōwhiriwhiri tika i ngā tūmomo rautaki ā, ka matapaki kōrero mō te painga o aua rautaki.

 

Kōwhiria tētahi tuhinga, tukuna rānei mā te ākonga kē e tohu. Heoi anō me whai tuhinga kua kitea kētia ā-pānui arahanga, ā-pānui takitahi rānei.

 

Kia 250-400 ngā kupu ā-tuhinga.  Kōwhiria tētahi tuhinga ka kapi katoa ngā āhuatanga mai i te timatatanga tae atu ki te mutunga i roto noa i ngā kupu (250-400).  Tukuna te ākonga kia pānui i ngā kupu 100, kātahi ka timata ai te aromatawai.  Ko ngā kupu 150 – 300 e whai muri tata nei e kitea ai ngā pūkenga, ngā rautaki ōna /mehemea rānei ko te kitenga (wetekupu) te rautaki matua e ārahi haere ana i tana mahi pānui (Tirohia ngā whakamārama kei raro iho nei e tohu ana kei tua te taumata tuhinga i ngā āheinga pānui ā te ākonga).

 

Āpiti atu ki tēnei, ka whai painga hoki te tuku i te ākonga kia pānuitia tetahi tuhinga tauhou ki a ia, heoi me ū tonu ki ngā kupu 250-400. Tēnā, tukua rātou kia pānui takitahi kia taunga ai.  He huarahi anō tēnei e wero ana i te ākonga kia kitea ai ngā pūkenga me ngā rautaki pānui ōna. 

 

Ngā mōhiotanga mātāmua o te ākonga:

  • Ka whakaputa i tētahi kupu whai tikanga ki te horopaki, arā he āhua rite ki te kupu ā-tuhi (hei tauira: he rite ētahi o ngā pū i te tīmatatanga/te puku /te mutunga o te kupu)  ka tika tonu rānei te takotoranga Māori ka hapa ana
  • Ka whai māramatanga mai i ngā pikitia hei whakaū, hei whakatau rānei i tāna i whakaaro ai ina kitea ai tētahi kupu/kīanga tauhou (mōhiohio ā-kaupapa)
  • Ka whakamahi i ōna mōhiohio ki te arapū me ngā oro kia ngana ki te pānui i ngā kupu tauhou (he kitenga)
  • Ka mōhio ina hapa ai, ā, ka whakatikangia

Ngā āhuatanga pānui e tohu ai kei tua te taumata tuhinga i ngā āheinga pānui ā te ākonga:

Ngā āhuatanga pānui ō te ākonga:

  • Ka pōturi, ka āta pānui i ētahi wāhanga o te tuhinga ina wāwāhi ia i ngā kupu ki ngā oropū
  • Ka hē te whakahua o te kupu nā te hē o te mita, o te haukaha rānei o te kupu
  • Ka whakaputaina he kupu ‘nenekara’ i te reo Māori i te mea he rite te āhua ki tō te kupu ā-tuhi
  • Ka ngaro te ia o te kōrero i ētahi wāhanga i te kore aro ki ngā kārawarawatanga
  • He papaku noa ngā kōrero whakamārama, otirā tē taea te kōrero i ngā hōhonutanga me te whānuitanga ō te tuhinga.

Kete Muka

KMa +

Ngā āhuatanga o te kaipānui kei te Kete Muka.

 

Ko tā te ākonga:

kei ēnei kete ko te whakamahi i ētahi o ngā tini rautaki kua mau i a ia me ngā pūkenga whakaaro hōhonu kia mārama pai ina rehurehu ai te māramatanga nā te tauhou o te hanganga o te tuhinga me ngā kupu ā-kaupapa, kupu tauhou rānei.  He matatau ki te pānui i ngā tuhinga matatini me ngā tuhinga waitara.  Ka mārama ki ngā tini pārongo, tikanga hoki o tētahi tuhinga i runga anō i te pūtake o tana pānui.  Ka pānui, ka arotake hoki i ngā tuhinga maha hei whakahou me te whakamahine i ōna ake māramatanga. 

 

Kōwhiria tētahi tuhinga, tukuna rānei mā te ākonga kē e tohu. Heoi anō me whai tuhinga kua kitea kētia ā-pānui takitahi.

 

Kia 300-500 ngā kupu ā-tuhinga.  Kōwhiria tētahi tuhinga ka kapi katoa ngā āhuatanga mai i te timatatanga tae atu ki te mutunga i roto noa i ngā kupu (300-500).  Tukuna te ākonga kia pānui i ngā kupu 100, kātahi ka timata ai te aromatawai.  Ko ngā kupu 200 – 400 e whai muri tata nei e kitea ai ngā pūkenga, ngā rautaki ōna /mehemea rānei ko te kitenga (wetekupu) te rautaki matua e ārahi haere ana i tana mahi pānui (Tirohia ngā whakamārama kei raro iho nei e tohu ana kei tua te taumata tuhinga i ngā āheinga pānui ā te ākonga).

 

Ngā mōhiotanga mātāmua o te ākonga:

  • Ka whakaputa i tētahi kupu whai tikanga ki te horopaki, arā he āhua rite ki te kupu ā-tuhi (hei tauira: he rite ētahi o ngā pū i te tīmatatanga/te puku o te kupu/te mutunga o te kupu)  ka tika tonu rānei te takotoranga Māori ka hapa ana
  • Ka whai māramatanga mā te pūrua hei whakaū, hei whakatau rānei i tāna i whakaaro ai ina kitea ai tētahi kupu/kianga tauhou (mōhiohio ā-kaupapa)
  • Ka whakamahi i ōna mōhiohio ki te arapū me ngā oro kia ngana ki te pānui i ngā kupu tauhou (he kitenga)
  • Ka mōhio ina hapa ai, ā, ka whakatikangia

Ngā āhuatanga pānui e tohu ai kei tua te taumata tuhinga i ngā āheinga pānui ā te ākonga:

Ngā āhuatanga pānui ō te ākonga:

  • Ka pōturi, ka āta pānui i ētahi wāhanga o te tuhinga ina wāwāhi ia i ngā kupu ki ngā oropū
  • Ka hē te whakahua o te kupu nā te hē o te mita, o te haukaha rānei o te kupu
  • Ka whakaputaina he kupu ‘nenekara’ i te reo Māori i te mea he rite te āhua ki tō te kupu ā-tuhi
  • Ka ngaro te ia o te kōrero i ētahi wāhanga i te kore aro ki ngā kārawarawatanga
  • He papaku noa ngā kōrero whakamārama, otirā tē taea te kōrero i ngā hōhonutanga me te whānuitanga ō te tuhinga.