Kati

Wāhanga 5 - Manaia - Ngā Ruahine

Ko Aotea te waka, ko Taranaki te maunga, ko Ngāruahinerangi te iwi, ko Te Rere o Kāpuni te awa, ko Ngāti Tū te hapū. Ko Manaia te rohe ko Ngāruahinerangi te iwi nō te kūreitanga o Taranaki. Ko tēnei wāhanga e pā ana ki ētehi kōrero tuku iho mō Ngāruahinerangi me ētehi wāhi o Manaia me ngā tūhonotanga o ēnei kaupapa e rua ki Te Kīngitanga.

E whā ngā kaupapa, e whā hoki ngā ngohe.

Te wāhanga o TMoA

Te Whenu

Te Whainga Paetae

Ngā kaupapa matua

Ngā kawenga mā te kaiako

Ngā mahi a te ākonga

Tikanga ā-Iwi

Te Wāhi me te Taiao

3.2

Ka whakamārama i ngā take me ngā huarahi e whakaatu ai te tangata i tōna hononga ki tētahi tino wāhi, ki tētahi tino taiao.

Te Rerenga o Kāpuni

Ko Te Rerenga o Kāpuni te awa i iriiritia ngā poropiti maha, ko Te Whiti o Rongomai, ko Tohu Kākahi, ko Te Ua Haumēne, Ko Tītokowaru, ko Tahupōtiki Wiremu Ratana. Ko Tāwhiao hoki i rurukutia ki ēnei wai o Manaia o Ngāruahinerangi. Nā Wiremu Tamehana ngā karakia karaipiture nā Tauke Te Hapimana nō Ngāruahinerangi ngā karakia Māori.

Ko tā te kaiako mahi he whāngai i ēnei kōrero ki ngā ākonga, he whakamārama i te tikanga, me te takenga mai o te iriiri, he āta whakamārama hoki ko wai ēnei tāngata i iriiritia.

Mutu ana ēnei whakamārama me ēnei mahi akoako ka tahuri ki te ngohe. 

 

He wānanga (ohiamanomano)

He mahi takirua

 

Mai i ngā kōrero kua tukuna ki ngā ākonga mō Te Rerenga Kāpuni, ko tā te ākonga mahi he;

1.    Rangahau i te tikanga o te iriiri.

2.    Kimi i tētehi kōrero rangatira mō ngā poropiti nei i iriiritia ki te awa o Te Rerenga Kāpuni:

·         Te Whiti o Rongomai

·         Tohu Kākahi

·         Te Ua Haumēne

·         Tītokowaru

·         Tahupōtiki Wiremu Rataa

·         Kīngi Tāwhiao

3.    He kimi i te ingoa o Tāwhiao i mua i tana iriiritanga?

Mā ngā tauira ēnei kaupapa e wānanga ka ohiamanomanotia ngā whakautu hei hora ki mua i te akomanga.

Ngā Toi

Ngā mahi a Te Rēhia

Toi Ataata

5

Ka tūhura, ka whakawhanake, ka whai mōhiotanga, ka whai māramatanga: ki te whakawhanake i ngā ariā me ngā mātāpuna o te kaitoi

Tauke Te Hapimana

Ko Tauke Te Hapimana nō Ngāruahinerangi, nāna ngā karakia Māori i karakiatia ki runga i a Kīngi Tāwhiao i tōna iriiritanga i Te Rerenga o Kāpuni. I tino tautoko a Tauke Te Hapimana i te Kīngitanga. I tae atu a Tauke ki Pūkawa i te wā i tohua ko PōtatauTe Wherowhero hei Kīngi. I tae hoki ia ki Tūrangawaewae i te wā i whakawahia ko Kīngi Pōtatau hei Kīngi ki mua tonu i tōna iwi.

Mā te kaiako ēnei kōrero e āta tuku ki ngā tamariki, ka taea hoki e ngā tauira te rangahau i te rangatira nei, he maha ngā kōrero kei te ipurangi e iri ana.

Mutu ana ngā rangahau me ngā wānanga ka tahuri ki te ngohe.

Tauke Te Hapimana

Mahi takitahi

 

Mai i ngā kōrero kua tukuna ki ngā ākonga mō Tauke Te Hapimana, ko tā te ākonga mahi he tā i tētehi whakaahua o Tauke Te Hapimana. Ka kīnakihia tēnei whakaahua me tētehi tuhinga kōrero e whakamārama ana ko wai a Tauke Te Hapimana, he aha hoki āna mahi.

Hangarau

 

 

 

Ngā Āhuatanga o te Hangarau

3.1

Ka tautohu, ka whakaputa whakaaro e pā ana ki:

• ngā whakapono me ngā uara;

• ngā tikanga ka whakamahia e te tangata.

Te Ua Haumēne

 

Ko Te Ua Haumēne tētehi poropiti nō Ngāruahinerangi, ko ia hoki te poropiti i whakatū i te Pai Mārire me te hāhi Hauhau e tūhonohono ana i ngā iwi o Taranaki me Waikato. Nā Kīngi Tāwhiao te tono kia kawea hoki e te rongopai o te Pai Mārire ki tōna iwi.

 

Ko tā te kaiako mahi he whāngai i ēnei kōrero ki ngā ākonga, he tuku hoki i ā rātou kia rangahau i tēnei poroti me te Pai Mārire.

 

He hanga kiriata

He mahi takirima

Mai i ngā kōrero kua whāngaihia mō Te Ua Haumēne me te Pai Mārire, ko tā ngā ākonga mahi he hanga i tētehi kiriata poto e whakatairanga ana i ēnei kaupapa kei raro iho nei:

·         Te Ua Haumēne

·         Te Pai Mārire

·         Hauhau

·         Kīngi Tāwhiao me te Pai Mārire

·         Tariao

·         Ngā kura o te Pai Mārire

Kei ngā ākongā ngā whakaritenga.

 

Te Reo

Ā-Waha

Puna Reo

5

Ka whakanikoniko i āna kōrero, tuhinga rānei ki ngā kupu taurite, kupu āhua nā te whānui haere o tana puna kupu

Tītokowaru

 

Ko Ngāruahinerangi i kaha hāpai i kaha tautoko i Te Kīngitanga mai i te wā o Tītokowaru tae rawa mai ki a Tonga Awhikau heke rawa ki ōna uri.

Ko tā te kaiako mahi he whāngai i ngā kōrero mō Tītokowaru me āna hāpaitanga i Te Kīngitanga, tukuna hoki ngā ākonga ki te rangahau i te rangatira nei, he nui ngā kōrero e iri ana ki te Ipurangi.

 

 

Whaikōrero

He mahi takitahi

 

Mai i ngā kōrero kua whāngaihia ki te ākonga me te mahi rangahau kua mutu i a ia mō Tītokowaru, ko tā te ākonga mahi he whakarite i tētehi whaikōrero 3 meneti te roa, ko te kaupapa ko “Tītokowaru”